اين درجهء اوّل از تلاش و كوشش ، ناگزير از اخلاقيّتى است كه روح و جوهر آن باشد ، بنابراين هركه خودش را در مرتبهء پايين‌تر از آن به‌طور مستقيم قرار دهد ، خود را تهى كرده و از كرامت انسانى خود را پايين آورده است . و براى اين‌كه يكى از تعبيرات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را به كار ببريم ، مىگوييم : به يقين فقدان اين درجهء اوّل ضعف شمرده نمىشود ، بلكه يك ناتوانى واقعى است ، و همين مطلب در سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ضمن روايتى كه مسلم از ابو هريره نقل كرده آمده است : « بر آنچه تو را سودمند است ، حريص باش ! و از خدا يارى بطلب ! و ناتوان مباش ! » « 1 » جز اين‌كه براى تلاش سازنده ، معناى دومى وجود دارد ، و آن منحصر در اختيار ارادى - از هر نوعى كه باشد - نيست ، بلكه در مورد هر اختيار شايسته است . و ترديدى نيست كه اگر به‌طور فرض جست‌وجوى ما از پيش متوجّه كار خيرى بوده است ، پس تمام دستآوردهاى ما شايسته خواهد بود . و باوجود اين ، چنان نيست كه هرچه با هدف خير باشد ، به‌طور مسلّم در حقيقت ذات خود شايسته باشد ، درحالىكه مشروعيّت هدف نهايى باعث ناديده گرفتن مشروعيّت وسايل آن نمىگردد ، بنابراين جهت مقبول افتادن عمل مورد تصوّر كفايت نمىكند كه هدف مورد نظر خير باشد ، بلكه بايد شرع آن را بطلبد و در ذات خود با قواعد شرعى مطابقت داشته باشد . البتّه گاهى اتّفاق مىافتد كه يكى از وظايف و تكاليف ما به‌طور جدّى براى توصيف به اين كه شايسته است به ذات خود كفايت مىكند ، درحالىكه وظيفهء ديگر كمتر از آن است كه استحقاق چنين توصيفى را داشته باشد . براى توضيح اين مطلب مثال صدقه را مطرح مىكنيم كه اگر به معناى عام آن اطلاق كنيم ،

--> - را در مسير آسانى قرار مىدهيم اما كسى كه بخل ورزد و ( از اين راه ) بىنيازى طلبد و پاداش نيك ( الهى ) را تكذيب كند ، به زودى او را در مسير دشوارى قرار مىدهيم . ( 1 ) - ر ك : صحيح مسلم : 4 / 2052 ، حديث 2664 ، و نصّ حديث چنين است : « مؤمن نيرومند نزد خدا بهتر و محبوب‌تر از مؤمن ضعيف است ، و در هر كار خيرى بر آنچه به حال تو سودمند است ، حريص باش و از خدا يارى بطلب و ناتوان مباش ! و اگر اتّفاقى برايت افتاد ، نگو : اگر من آن كار را مىكردم ، چنين و چنان مىشد ، ولى بگو : خدا مقدّر كرده بود و هرچه او خواست ، انجام شد ، زيرا اگر واژهء « اگر » باز گشوده شود ، كار شيطان است » - ( مترجم عربى ) . و ر ك : صحيح ابن حبان : 13 / 28 ، حديث 5721 ؛ سنن كبراى بيهقى : 10 / 89 ؛ سنن ابن ماجه : 1 / 31 ، حديث 79 ؛ مسند احمد : 2 / 366 ، حديث 8777 ؛ مسند ابى يعلى : 11 / 124 ، حديث 6251 ؛ الفردوس بمأثور الخطاب : 4 / 187 ، حديث 6580 .